روز جهانی یار مهربان

روز جهانی کتاب برای اولین بار برای بزرگداشت نویسنده رمان مشهور دن کیشوت - میگل دِ سِروانتِس توسط کتابفروشان اسپانیایی پایه‌گذاری شد. این اثر از قدیمی‌ترین رمان‌هایی است که به زبان نوین اروپایی نوشته شده است و بسیاری آن را بهترین کتاب نوشته شده به زبان اسپانیایی می‌دانند. سروانتس بخش اول دن کیشوت را در زندان نوشت. این بخش نخستین بار در سال ۱۶۰۵ به چاپ رسید و بخش دوم در سال ۱۶۱۵ منتشر شد.
یونسکو سازمان علمی- فرهنگی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۵ تصمیم گرفت که این روز یعنی سوم اردیبهشت را که همچنین مصادف با سالروز تولد و درگذشت تعداد دیگری از نویسندگان مشهور قدیم و معاصر از جمله ویلیام شکسپیر بود را با عنوان روز جهانی کتاب و حق تالیف (کپی رایت) نام‌گذاری کند. به بهانه امروز و در این مقاله کوتاه، نگاهی بر روند کتاب‌خوانی در چند کشور داریم. روند کتاب‌خوانی با شاخص‌های گوناگونی از جمله سرانه مطالعه سنجیده می‌شود و نشان از توسعه یافتگی و توجه جامعه به منابع دانش و اطلاعات دارد.

افغانستان
روزنامه ۸ صبح افغانستان در گزارشی، فرهنگ کتاب‌خوانی در این کشور را رو به رشد ارزیابی کرده و می‌نویسد: «پس از سال‌ها جنگ در کشور این‌گونه به نظر می‌رسد که با ایجاد بنیاد‌ها و مراکز فرهنگی، بار دیگر فرهنگ کتاب‌خوانی در بین جوانان رونق یافته است. هرچند افغانستان در جریان سال‌های جنگ بسیاری از بنیاد‌ها و مراکز فرهنگی خود را از دست داد، اما بعد از سقوط رژیم طالبان این بنیاد‌ها به شمول کتابخانه‌های عامه کابل [شامل کتابخانه عمومی کابل] دوباره‌سازی گردیده‌اند».
۸ صبح در این گزارش با اشاره به مشکل بی‌سوادی در افغانستان - حدود ۸۰ درصد - از قول لطف‌الله اشراق، مسئول انتشارات و کتاب‌فروشی عرفان می‌نویسد: «در طول این ۹ سال فرهنگ کتاب‌خوانی خوشبختانه سیر صعودی خوبی داشته است. اما با این حال فرهنگ مطالعه را ما در قسمت خاصی از جامعه می‌بینیم». به گفته وی در حدود ۸۰ درصد از مراجعه‌کننده‌گان به این کتاب‌فروشی را دانشجویان تشکیل می‌دهند.
 بی بی سی هم به همین مناسبت در گزارشی با عنوان کتاب و کتاب‌خوانی در افغانستان پرسش‌های مختلفی در این‌باره مطرح کرده، از جمله این‌که افغان‌ها چقدر به کتاب دسترسی دارند؟ خالده خرسند - شاعر و نویسنده افغان - از دورانی که کتاب و کتاب خواندن در زمان طالبان در کشور ممنوع بود می‌گوید: «طاقچه کتابخانه‌ها روز به روز خالی‌تر می‌شد و کتابداران خسیس‌تر. در شهر فقط تعدادی معدود در سکوت و وسواس غریب، کتابی از کتابخانه‌های شخصی و کوچک‌شان برداشته و با هم رد و بدل می‌کردند. کتاب تبدیل به کمیاب‌ترین متاع روزگار شده بود، البته برای اندک کتابخوان‌های که دل و دماغ کتاب‌خوانی داشتند». اوضاع افغانستان البته اکنون دگرگون شده است، خالده آن را این‌چنین توصیف می‌کند: «حالا، چند بار در طول یک هفته، به ردیف کتابخانه‌های مرکزی شهر، که برخلاف گذشته بر تعداد فروشنده‌ها و خریداران آن‌ها افزوده شده است، سر می‌زنم. گاهی قصد خرید کتاب را ندارم؛ اما انگار می‌خواهم با، بار بار رفتن [رفتن پی در پی]، تصویر در‌های بسته کتابخانه‌ها، قفسه‌های خالی و کتابداران ناامید را از ذهنم بزدایم».
فهیم انوری – معلم هم درباره کتابخانه‌های بلخ می‌گوید: «از چند دهه پیش بلخ دارای چندین کتابخانه عامه بوده. مثل کتابخانه مولانا خسته، کتابخانه فردوسی مربوط جمهوری اسلامی ایران - که در دهه هفتاد هجری این کتابخانه به نام کتابخانه امداد امام خمینی یاد می‌شد و با آمدن طالبان تمام کتاب‌های آن به دست طالبان حریق شد. کتابخانه عامه رسالت و چند کتابخانه دیگر که شاید من ندانم... اما با وجود رشد روزافزون کتابخانه و کتاب‌فروشی، هنوز هم نمی‌توانید به آسانی کتاب مورد نیازتان را در بلخ بدست آورید».

مالزی
خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از آژانس خبری مالزی، می‌نویسد که تحقیقات کتابخانه ملی کوآلالامپور نشان داده که سرانه مطالعه سالانه مردم مالزی در سال ٢٠١٠ نسبت به سال‌های پیشین بسیار بهبود یافته و به ٧ تا ٨ کتاب در سال رسیده است. این رقم، مالزی را در زمره کشورهای کتاب‌خوان جهان قرار می‌دهد.
تان سری محی الدین یاسین- وزیر آموزش مالزی که به این آمار می‌بالد هم چنین اشاره می‌کند که در سال ١٩٩٦ سرانه مطالعه کتاب برای هر فرد در آن کشور ٢ کتاب در سال بوده. وزیر آموزش مالزی خوشحال است که با وجود پیشرفت روزافزون اینترنت و افزایش استفاده از کامپیوتر، هنوز هم کتاب منبع اصلی دانش و تفریح مردم کشورش محسوب می‌شود و بسیاری از مردم از ورق زدن کتاب لذت می‌برند. تحقیقات کتابخانه  ملی کوآلالامپور در سال ١٩٨٢ نشان می‌داد که مردم مالزی هر سال ٢ صفحه کتاب می‌خوانند. مقایسه این آمارها نشان از جهش تصاعدی کتاب‌خوانی در کشور مالزی دارد.

ایتالیا
به گفته بعضی‌ها، فرهنگ ایتالیا در بین کشورهای اروپایی یکی از شبیه‌ترین فرهنگ‌ها به ایران است. در ایتالیا روزانه حدود ۱۴۵ عنوان کتاب چاپ می‌شود؛ بنابراین به طور میانگین سالانه حدود ۵۲ هزار عنوان كتاب وارد بازار می‌شود. بازار فروش كتاب ایتالیا نسبت به دیگر كشورهای اروپایی، رشد كمتری دارد به طور متوسط ۴۰ تا ۶۰ در‌صد قیمت یک كتاب صرف توزیع آن از موسسه انتشاراتی تا رسیدن به دست خواننده می‌شود. خیلی از كتاب‌فروشی‌ها به دنبال فروش اجناس غیر از كتاب مثل كامپیوتر و فیلم و موزیک هستند؛ به علاوه، سوپرماركت‌ها نیز اقدام به فروش كتاب می‌كنند.
با این حال تحقیقات اخیر نشان می‌دهد كه جوانان امروز ایتالیایی به مطالعه علاقه دارند. در مقایسه با گذشته، روند مطالعه در ایتالیا افزایش داشته است، و خانم‌ها بیشتراز آقایان مطالعه می‌كنند. در میان عناوین مختلف، بیشترین علاقه به رمان است. دانش آموزان در ایتالیا خواهان كاهش قیمت كتاب، ملاقات با نویسندگان در مدارس، اجباری نبودن مطالعه بلكه تفریحی بودن آن هستند.

ژاپن
ژاپنی‌ها با متوسط سرانه ۹۰ دقیقه مطالعه در روز رکوردار کتاب‌خوانی در جهان هستند. سایت تابناک در گزارشی با مقایسه فرهنگ کتاب‌خوانی ژاپنی‌ها و ایرانی‌ها می‌نویسد: «هنوز صف شیر شیشه‌ای را فراموش نکرده‌ایم که در بامداد و پیش از روشن شدن هوا یا در پاسی از شب، صف‌های طولانی برای خرید بطری‌های شیشه‌ای شیر مقابل مغازه‌ها برقرار می‌شد و شاید بتوان این رفتار را نه برای خوراک که برای یک محصول خواندنی در ژاپن تماشا کرد؛ و اگر در آمریکا برای آیفون صف کشیده می‌شود، این اتفاق در ژاپن برای کتاب می‌افتد و در سرزمین آفتاب تابان امری غریب نیز محسوب نمی‌شود».
به نوشته این سایت، ژاپنی‌ها ثابت کرده‌اند برای کتاب به اندازه خوراک، پوشاک و مسکن‌شان ارزش قائل هستند: «ژاپنی‌ها از سر شکم‌سیری در پی کتاب نیستند که اگر بودند، می‌توانستند به سادگی و به صورت آنلاین کتاب‌هایشان را خریداری کنند. آن‌ها برای کتاب حرمت قائلند، کما این‌که برخی از فرزانگان و پیشینیان ما نیز برای کتاب حرمت قائل بودند».
در وصف کتاب‌خوانی ژاپنی‌ها این نکته هم جالب توجه است که: «وقتی نام ژاپنی ...[برخی کتاب‌ها] را جست و جو کنید، با سیل عظیمی از تصاویر مواجه می‌شوید که ژاپنی‌ها با این کتاب‌ها ثبت کرده‌اند و دقیقاً انگار با یار مهربانی عکس یادگاری گرفته ‌و در رسانه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته‌اند».

تهیه و تدوین:‌ مدرسه پرتو